Acil Kontrasepsiyon

Korunmasız girilen bir cinsel ilişkiden hemen sonra istenmeyen bir gebeliğin önüne geçilmesi amacıyla uygulanan doğum kontrol yöntemleri acil kontrasepsiyon olarak adlandırılır.Günümüzde bu amaçla kullanılan iki yöntem hormonal kontrasepisyon ya da rahim içi araç (RİA) (spiral) yerleştirilmesidir. En sık bilinçli olark girilen korunmasız bir ilişki sonrasında kullanılmakla birlikte örneğin prezervatfin yırtılması gibi beklenmeyen durumların ortaya çıkması halinde de kullanılmaktadır. Bir diğer uygulama alanı ise tecavüz mağdurlarıdır.

Hormonal acil kontrasepsiyon spirale göre daha popüler bir uygulamadır. Doktorunuz ilişkinin üzerinden geçen zamanı ve durumunuzu göz önüne alarak size en uygun yöntemi önerecektir.

Hormonal acil kontrasepsiyon
Yurt dışında uzun süredir satılan ertesi sabah hapı ya da orijinal deyişiyle morning after pill içinde belirli sayıda doğum kontrol hapı içeren ilaçlardır. Ancak bu isim yanlış anlamalara neden olabilmektedir. Çünkü yöntem sadece 24 saat değil ilişkiden sonraki ilk 72 saat içinde etkili bir şekilde kullanılabilir.

Bu ilaçlar Amerika Birleşik Devletlerinin bazı eyaletlerinde eczane ve marketlerde reçetesiz olarak satılabilmektedir. Bazı eyaletler ise sadece doktor reçetesi ile alınabilmektedir. Ülkemizde ise 2003 yılının son aylarında iki değişik marka ertesi gün hapı piyasaya sunulmuştur. Bu ilaçlar eczanelerden reçetesiz olarak alınabilmektedir.

Pek çok istenmeyen gebelik korumasız ilişkiler ya da prezervatif yırtılması gibi kazalar sonrası oluşmaktadır. Acil kontrasepsiyon dölenme oluşsa bile bu embryonun rahim içine tutunmasını engeller. Bu nedenle düşük yapmak için kullanılamaz. Var olan bir gebelik durumunda ilaç hiçbir işe yaramayacaktır.

Korunmasız ilişki sonrası alınan yüksek doz hormonların gebelik oluşumunu nasıl engellediği tam olarak açık değildir. Bu konuda birkaç değişik mekanizmanın rol aldığı düşünülmektedir. Acil kontrasepsiyon amacıyla alınan hormonlar hamilelik için gerekli olan doğal hormonal dengeyi bozarak ya yumurtlamanın gecikmesine neden olmakta ya da rahim zarında düzensizlik yaratarak embryonun buraya tutunmasını engellemektedir.

Tedavinin etkili olabilmesi için hem östrojen hem de progesteron adı verilen hormonların birarada alınması gereklidir. Bir diğer alternatif olan sadece progesteron alınması ise diğer yönteme göre etkinliği tam olarak aydınlatılamamış bir yöntemdir. Ancak son zamanlarda yapılan araştırmalar sadece progesteron içeren hapaların da korunmasız ilişki sonrası erken dönemde alındığında etkili olabildiğini göstermektedir.Progesteron hormonunu bloke eden ajanlar ise çok yüksek etkinliğe sahip olmakla birlikte tüm dünyada henüz kabul görmemiş ilaçlardır. Benzer şekilde yüksek doz östrojen kullanımının da hem etkinliği tartışmalıdır hem de yan etkisi fazladır.

Östrojen ve Progesteron (Yuzpe Yöntemi)
Korunmasız iliÅŸkiyi takiben ilk 72 saat içinde, 12 saat arayla toplam 2 kere alınan belirli dozda östrojen ve progesteron hormonu ÅŸeklinde olan uygulamaya Yuzpe yöntemi adı verilir. Amerikan Ä°laç ve Gıda Dairesi tarafından güvenli olduÄŸu 1997 yılında onaylanan bu yöntemin baÅŸarı ÅŸansı %97-98 civarındadır. Ancak hamile kalma ÅŸansının en yüksek olduÄŸu dönemde iliÅŸkiye giren kadınlarda baÅŸarı ÅŸansının biraz daha düşük olması beklenir. Kanada Jinekolog ve Obstetrisyenler birliÄŸine göre Yuzpe yöntemi acil kontrasepsiyon uygulanmadığında oluÅŸacak tüm gebeliklerin %75′inin önüne geçmektedir. Tedavi ilk 72 saat süresince etkin olmakla birlikte ne kadar erken uygulanırsa etkinliÄŸi o oranda artmaktadır. Yine son zamanlarda yapılan araÅŸtırmalar önceki bilgilerin aksine korumanın ilk 72 saat ile sınırlı olmadığını, etkinliÄŸin 120 saate kadar uzayabildiÄŸini ortaya koymuÅŸtur.

Kullanılmaması gereken durumlar
Yuzpe yönetminin kullanılmaması gereken tek durum bir gebelik varlığıdır. Dünya SaÄŸlık Örgütüne göre Yuzpe yönteminin kullanılmamasını gerektiren bilinen bir tıbbi durum yoktur. Ä°ngiltere’de 13 yılda 4 milyondan fazla kullanım sonrası sadece 6 hastada ciddi yan etki bildirilmiÅŸtir. 3 hastada damarlarda pıhtı oluÅŸumu bildirilirken 3 hastada da beyinde hasar yaratan olay saptanmıştır ancak bu 6 olguda da olayın acil kontrasepsiyon ile kesin baÄŸlantısı gösterilememiÅŸtir. Genel olarak doÄŸum kontrol hapı kullanması sakıncalı olan kiÅŸilerde hormonal acil kontrasepsiyon da tercih edilmemelidir.

Yan etkiler
Yuzpe yönteminde en sık karşılaşılan yan etki bulantı ve kusmadır. Hastaların %50’sinde bulantı görülürken %19′unda kusma da olaya eÅŸlik etmektedir. Ä°laç alımından 30 dakika önce bulantı giderici ilaç kullanımı ya da ilacın tok karnına alınması bu yan etkileri azaltabilir. DiÄŸer yan etkiler ise baÅŸ aÄŸrısı, halsizlik ve kasık aÄŸrısıdır (rahimde kramp tarzında kasılmalara baÄŸlı olarak). Ä°lacı aldıktan sonra 1 saat içinde kusma olursa dozun tekrarlanması gerekebilir.

Hap kullanımını takiben hafifi lekelenme tarzında kanama olabilir. Adet kanaması ise bekleneneden biraz daha önce gelebilir.

Sadece Progesteron
Yuzpe rejiminden farklı olarak acil korunmada önerilen bir başka yöntem de sadece progesteron içeren ilaçlardır. Ülkemizde de 2003 yılının son aylarından itibaren eczanelerde reçetesiz satılmaya başlanan bu ilaçların etkinliği Yuzpe rejimine göre biraz daha düşük olsa da bulantı ve kusma gibi yan etki görülme sıklığı daha azdır.

Uyarılar

• Acil kontrasepsiyon amacıyla satılan ertesi gün hapları sadece korunmasız iliÅŸki sonrası kullanılmalıdır
• Ertesi gün hapları bir düzenli doÄŸum kontrol yöntemi deÄŸildir ve sürekli kullanılmamalıdır
• Ertesi gün hapları sadece oluÅŸmamış gebelikleri engeller. Bu ilaçlar var olan gebeliÄŸi sonladırmaz. Bir baÅŸka deyiÅŸle ertesi gün hapları kürtaj ya da düşük hapı deÄŸildir.
• Haplar mutlaka prospektüsünde tarif edildiÄŸi ÅŸekilde kullanılmalıdır.

SPÄ°RAL
Korunmasız bir iliÅŸki sonrası istenmeyen bir hamileliÄŸin önüne gemek için kulanılabilecek olan bir diÄŸer yöntem de spiral takılmasıdır. Spiralin bu durumda gebeliÄŸi nasıl engellediÄŸi tam olarak bilinmemekle birlikte baÅŸarısız olma olasılığı 1000′de birden daha düşüktür.

İlişkiyi takip eden ilk 7 gün içinde spiral takılabilir. Aktif ya da kısa süre önce geçirilmiş pelvik iltihabi hastalığı olanlarda ya da cinsel yolla bulaşan hastalıklar açısından yüksek risk grubunu oluşturan kadınlarda spiral tercih edilmesi gereken yöntem değildir.

Acil kontrasepsiyon amaçlı spiral kullanımına bağlı görülebilecek yan etkiler normalde görüebilecek olan yan etkiler ile benzerdir. Bunlar kramp, kanama, enfeksiyon gibi etkilerdir.